Muzyka renesansu

Renesans (fr. renaissance, „odrodzenie”) to w historii muzyki europejskiej czas od połowy XV do końca XVI wieku. W centrum uwagi stanął człowiek: jego uczucia, lęki i radości. Humaniści nazywali to odrodzeniem kultury antycznej.

Średniowieczny teocentryzm, w którym wszystko kierowało się ku Bogu, ustępuje antropocentryzmowi. Kompozytor przestaje być anonimowym rzemieślnikiem. Jego nazwisko zna się, drukuje i szanuje.

Pięć cech epoki

1. Humanizm. Muzyka ma wyrażać to, o czym mówi tekst.
2. Proporcja i równowaga. Ideałem jest pełne, harmonijne brzmienie wszystkich głosów.
3. Zrozumiałość słowa. Słuchacz ma rozumieć, co się śpiewa.
4. Mecenat. Kapele dworskie i kościelne utrzymują królowie, książęta i biskupi.
5. Druk nutowy. Utwory krążą po Europie w setkach egzemplarzy.

W Europie Zachodniej renesans zaczyna się ok. 1430–1450, a kończy ok. 1600, gdy we Florencji rodzi się opera. Do Polski epoka dotarła później: jej rozkwit przypada na panowanie Zygmunta I Starego (od 1506) i trwa do przełomu XVI i XVII wieku.

1. Starożytność — do V w. n.e. (476)
2. Średniowiecze — do ok. 1430
3. Renesans — ok. 1430–1600
4. Barok — ok. 1600–1750
5. Klasycyzm — ok. 1750–1820
6. Romantyzm — ok. 1820–1900
7. Impresjonizm — ok. 1890–1918
8. Muzyka XX i XXI w. — od początku XX w. do dziś

Bordowe daty dotyczą Europy, zielone Polski.

2.1Polifonia i imitacja

Polifonia to równoczesne prowadzenie kilku samodzielnych linii melodycznych, które razem tworzą całość. W renesansie osiągnęła szczyt.

Głosy nazywano tak: superius (najwyższy, odpowiednik sopranu), altus, tenor i bassus. Tenor często niósł melodię zapożyczoną, czyli cantus firmus. W stylu imitacyjnym wszystkie głosy są jednak równorzędne i żaden nie jest tylko akompaniamentem.

Imitacja to podstawowa technika epoki. Jeden głos przedstawia motyw, a kolejne powtarzają go po chwili, na innej wysokości. Gdy głosy powtarzają całą melodię dokładnie, powstaje kanon.

Obok faktury polifonicznej istniała faktura homofoniczna, nazywana nota contra notam („nuta przeciw nucie”). Wszystkie głosy śpiewają ten sam tekst w tym samym rytmie, akordami. Tak napisane są psalmy Gomółki.

2.2Skale modalne

Muzyka renesansu opiera się jeszcze na skalach kościelnych, a nie na systemie dur–moll. Najważniejsze z nich to:

• dorycka od d
• frygijska od e
• lidyjska od f
• miksolidyjska od g
• eolska od a, z niej wyrósł moll
• jońska od c, z niej wyrósł dur

Każda z czterech skal kościelnych miała też odmianę poboczną (plagalną), więc średniowieczny system liczył osiem skal. Skale jońską i eolską, także z odmianami pobocznymi, opisał teoretycznie dopiero Glarean w 1547 r. W jego traktacie Dodekachordon skal jest więc dwanaście.

2.3Tabulatura

Tabulatura to zapis, w którym zamiast nut na pięciolinii stoją litery i cyfry wskazujące klawisze albo progi instrumentu. Tak zapisywano muzykę organową i lutniową.

2.4Elementy dzieła muzycznego w renesansie

1. Melodyka. Płynne, śpiewne linie, poruszające się głównie stopniami; każdy głos jest równie ważny. Kompozytorzy dbali, by tekst był dobrze słyszalny.
2. Rytmika. Spokojny, równy puls bez ostrych akcentów; w tańcach rytm staje się wyraźny i regularny.
3. Harmonika. Skale modalne. Coraz więcej pełnych trójdźwięków, brzmienie łagodne i konsonansowe; dysonanse pojawiają się ostrożnie i szybko się rozwiązują.
4. Kolorystyka. Ideałem jest jednolite brzmienie chóru a cappella. Instrumenty grały w zespołach jednej rodziny (consort) albo dublowały głosy śpiewaków.
5. Dynamika i agogika. Nie zapisywano ich w nutach; wynikały z tekstu i charakteru utworu.
6. Artykulacja. Śpiewne legato. W madrygałach muzyka „maluje” słowa: na westchnienie pauza, na niebo wysokie dźwięki (madrygalizmy).
7. Faktura. Przede wszystkim polifonia imitacyjna, obok niej homofonia (nota contra notam), np. w psalmach Gomółki.

Każdy z tych elementów, z przykładami do słuchania i ćwiczeniami słuchowymi, omawia osobne kompendium Elementy dzieła muzycznego.

2.5Jak rozpoznać utwór renesansowy

Na sprawdzianie ze słuchu pomogą pytania: czy śpiewa chór bez instrumentów? Czy głosy wchodzą po kolei z tym samym motywem (imitacja) i płynnie się przeplatają? Czy brzmienie jest łagodne, bez ostrych dysonansów, nagłych zmian głośności i bez wyraźnej linii basu z klawesynem? Renesans brzmi pełniej niż średniowiecze (trójdźwięki zamiast pustych kwint), ale spokojniej i bardziej jednolicie niż barok.

Przez większą część XV i XVI w. muzykę Europy kształtowali kompozytorzy franko-flamandzcy, czyli pochodzący z dzisiejszej północnej Francji i Belgii. Pracowali na dworach i w katedrach całego kontynentu, od Rzymu po Monachium. Po Dufayu i Johannesie Ockeghemie najważniejszy z nich był Josquin.

3.1Josquin des Prez (ok. 1450–1521)

W 1567 r. florentczyk Cosimo Bartoli porównał go do Michała Anioła. W 1502 r. Petrucci wydał jego msze jako pierwszy w historii tom nut jednego kompozytora. Josquin mistrzowsko prowadził imitację i dbał, by muzyka oddawała uczucia tekstu. posłuchaj

Do posłuchania: motet Ave Maria… virgo serena, wzór przejrzystej polifonii imitacyjnej. Żartobliwa frottola El Grillo („Świerszcz”), wydana w 1505 r. pod nazwiskiem „Iosquin Dascanio”, naśladuje cykanie świerszcza. Badacze wątpią, czy napisał ją Josquin des Prez. Dwie msze na melodię popularnej piosenki L’homme armé („Człowiek zbrojny”). posłuchaj

3.2Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525/26–1594)

Mistrz renesansu rzymskiego, związany z Kościołem katolickim i reformą potrydencką. Zostawił ponad 100 mszy, ok. 250 motetów i madrygały.

Jego styl stał się wzorem polifonii kościelnej, później nazwanym stile antico albo prima pratica. Melodia porusza się głównie krokami, bez gwałtownych skoków. Dysonanse są starannie przygotowane, głosy zrównoważone, a tekst czytelny.

3.3Orlando di Lasso (ok. 1530–1594)

Urodził się w Mons, w dzisiejszej Belgii. Jako chłopiec był podobno trzykrotnie porywany do innych chórów z powodu pięknego głosu. W latach 1553–1554 kierował kapelą bazyliki laterańskiej w Rzymie, a od 1556 r. do śmierci w 1594 r. służył w Monachium na dworze książąt Bawarii: najpierw Albrechta V, a od 1579 r. jego syna Wilhelma V. Napisał ponad 2000 utworów: msze, motety, madrygały, francuskie chansons i niemieckie pieśni. Pisał w każdym ważnym gatunku i w każdym języku epoki.

Do posłuchania: Matona mia cara (1581), żartobliwa piosenka, w której niemiecki najemnik śpiewa serenadę łamaną włoszczyzną. posłuchaj O là, o che bon eccho (wyd. 1581) to pieśń na dwa chóry: drugi odpowiada pierwszemu jak echo. posłuchaj

Polski renesans to czas ostatnich Jagiellonów: Zygmunta I Starego i Zygmunta Augusta. Dzięki królewskiemu mecenatowi i włoskim muzykom, którzy przybyli z królową Boną, Kraków stał się jednym z ważnych ośrodków muzycznych Europy.

Kapela rorantystów. Zygmunt I ufundował ją w 1540 r. Od 1543 r. dziewięciu śpiewaków wykonywało codziennie w Kaplicy Zygmuntowskiej wielogłosowe msze roratnie. Kapela działała aż do końca XVIII w.

4.1Wacław z Szamotuł (ok. 1520 – ok. 1560)

Kompozytor i poeta, urodzony między 1520 a 1525 r., uważany za jednego z najwybitniejszych polskich twórców renesansu. Jego motet In te, Domine, speravi („W Tobie, Panie, zaufałem”) ukazał się w 1554 r. w Norymberdze. W 1564 r. wydano tam także Ego sum pastor bonus („Jam jest dobry pasterz”). posłuchaj

Do pieśni Wacława należy też Kryste, dniu naszej światłości, opracowanie łacińskiego hymnu Christe, qui lux es et dies w polskim przekładzie Mikołaja Reja.

4.2Mikołaj Gomółka (ok. 1535 – po 1591)

Urodził się w Sandomierzu w rodzinie mieszczańskiej. Od 1545 r. śpiewał jako chłopiec w kapeli Zygmunta Augusta, potem grał w niej jako instrumentalista, aż do 1563 r. Później wrócił do Sandomierza, gdzie pełnił funkcje miejskie, i pracował na dworach możnych, m.in. kanclerza Jana Zamoyskiego.

Melodie na psałterz polski wydano w 1580 r. w krakowskiej drukarni Łazarza Andrysowicza. To 150 czterogłosowych utworów, po jednym do każdego psalmu w poetyckim przekładzie Jana Kochanowskiego. Gomółka pisał je w fakturze nota contra notam. W wierszowanej dedykacji dla biskupa Piotra Myszkowskiego pisał, że melodie są łatwe, przeznaczone nie dla Włochów, lecz dla prostych Polaków. Dzięki temu tekst Kochanowskiego jest doskonale słyszalny.

Do posłuchania: Psalm 29 Nieście chwałę, mocarze (radosny, fanfarowy), Psalm 47 Kleszczmy rękoma (pełen energii), Psalm 137 Siedząc po niskich brzegach babilońskiej wody (smutny, o tęsknocie wygnańców). posłuchaj

4.3Inni kompozytorzy

Mikołaj z Krakowa

Znany tylko z inicjałów N. C. w tabulaturach. Ponad 40 utworów, m.in. preambuła i tańce, w Tabulaturze Jana z Lublina i w Tabulaturze Krakowskiej. Najczęściej grane jest Preambulum in F z Tabulatury Jana z Lublina: krótki wstęp organowy, swobodny jak improwizacja. posłuchaj

Marcin Leopolita

Kompozytor w służbie Zygmunta Augusta (1560–1561). Autor Missa paschalis, pięciogłosowej mszy opartej na czterech polskich pieśniach wielkanocnych. To najstarszy zachowany cykl mszalny polskiego kompozytora. posłuchaj

Krzysztof Klabon

Śpiewak i instrumentalista kapeli królewskiej, od 1576 r. jej kapelmistrz (do 1601 r.). Autor sześciu czterogłosowych Pieśni Kalliopy słowieńskiej (1588) na zwycięstwo pod Byczyną.

Cyprian Bazylik

Muzyk, pisarz i drukarz z Sieradza (ok. 1535 – ok. 1600). Od 1558 r. na dworze Mikołaja Radziwiłła, twórca pieśni do tekstów reformacyjnych.

Renesans budował instrumenty w rodzinach: ten sam instrument w kilku rozmiarach, od sopranowego po basowy, tak jak głosy w chórze. Zespół instrumentów w różnych rozmiarach Anglicy nazywali consort. Częściej niż zespoły jednej rodziny grały jednak zespoły mieszane, złożone z tego, co było pod ręką.

5.1Smyczkowe: viola da gamba

Nazwa pochodzi od włoskiego gamba, „noga”: violę trzyma się między kolanami albo opiera na nich. Od rodziny skrzypiec różni się w kilku punktach:

• ma progi na gryfie, jak lutnia
• 6 strun, strojonych jak lutnia: kwartami z tercją w środku, a nie kwintami
• pochyłe ramiona i głębokie boki
• płaską, cienką płytę tylną

Budowano ją w trzech rozmiarach: sopranowym, tenorowym i basowym. Progi dają każdemu dźwiękowi czysty, dźwięczny ton, a smyczek trzyma się dłonią zwróconą do góry. Ceniono ją w muzyce kameralnej.

5.2Szarpane: lutnia

Najpopularniejszy instrument domowy renesansu. Pełnił rolę, jaką dziś pełni fortepian: akompaniował śpiewowi i grał solo. Pochodzi od arabskiego udu. Ma głębokie pudło w kształcie gruszki, okrągły otwór rezonansowy z rzeźbioną rozetą i główkę odgiętą do tyłu. W XVI w. miała sześć chórów strun. Muzykę dla niej zapisywano w tabulaturze.

5.3Klawiszowe

Wirginał i szpinet to małe instrumenty z rodziny klawesynów. Po naciśnięciu klawisza strunę szarpie piórko.

Organy były instrumentem kościoła. Obok wielkich organów używano mniejszych, przenośnych: pozytywu i portatywu. Dla organistów spisywano tabulatury, takie jak Tabulatura Jana z Lublina.

5.4Dęte

Flety proste budowano w całych rodzinach, od małych sopranowych po basowe. Krzywuła ma wygięty koniec w kształcie litery J i stroik ukryty pod nakrywką, więc gra tylko w zakresie dziewięciu dźwięków. Zespół krzywuł brzmiał jednak bardzo dobrze. Cynk to drewniany instrument z otworami, na którym gra się przez czarowy ustnik, jak na trąbce. W latach 1500–1670 był jednym z najważniejszych instrumentów dętych. Często grał razem z puzonem, wtedy zwanym sakbutem, który prowadził najniższy głos.

Budowę i brzmienie instrumentów, rodzaje głosów i zespołów oraz ćwiczenia w ich rozpoznawaniu omawia osobne kompendium Instrumenty, głosy i zespoły.

6.1Muzyka kościelna

Najważniejszym gatunkiem była msza, czyli opracowanie pięciu części stałych liturgii (ordinarium missae): Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus (z Benedictus) i Agnus Dei. Kompozytorzy opierali msze na melodii chorałowej, na popularnej piosence (jak L’homme armé) albo na cudzym utworze wielogłosowym. Tę ostatnią nazywa się mszą parodiową.

Motet to w renesansie wielogłosowy utwór religijny do tekstu łacińskiego, zwykle w stylu imitacyjnym. Każdy fragment tekstu dostaje własny motyw, który przechodzi przez wszystkie głosy.

Reformacja przyniosła chorał protestancki: prostą pieśń w języku narodowym, którą śpiewa cały zbór. Marcin Luter sam pisał takie pieśni. Do Ein feste Burg ist unser Gott („Warownym grodem jest nasz Bóg”, ok. 1527–1529) ułożył zarówno słowa, parafrazę Psalmu 46, jak i melodię.

6.2Muzyka świecka

Madrygał to włoska pieśń wielogłosowa do wyrafinowanej poezji, najważniejszy gatunek świecki XVI w. Kompozytorzy ilustrowali muzyką pojedyncze słowa: „wzlot” melodią w górę, „westchnienie” pauzą, „ból” dysonansem. Takie środki nazywamy madrygalizmami. Pierwszy drukowany zbiór madrygałów ukazał się w Rzymie w 1530 r. Za największego mistrza gatunku uchodzi Luca Marenzio. Pod koniec wieku Carlo Gesualdo podporządkował muzykę tekstowi tak całkowicie, że doprowadził gatunek do skrajności.

Chanson to francuska pieśń wielogłosowa. Clément Janequin w La guerre naśladował głosami odgłosy bitwy pod Marignano: fanfary, wystrzały i okrzyki. posłuchaj

Lżejsze pieśni włoskie to frottola i villanella: proste, zwrotkowe, często żartobliwe.

6.3Tańce i muzyka instrumentalna

Tańce łączono w pary: wolny i dostojny w metrum parzystym, potem szybki w nieparzystym. Najbardziej znaną parą jest pawana i galiarda. W polskich tabulaturach często pojawia się taniec polski. Z takich par wyrośnie w baroku suita.

Kompozytorzy pisali też wariacje: kolejne przekształcenia znanej melodii pieśni albo tańca. Hiszpan Antonio de Cabezón (ok. 1510–1566) nazywał je diferencias i należał do pierwszych mistrzów tej formy. W Anglii wariacje na wirginał, rodzaj klawesynu, pisał William Byrd.

Wariacje, tańce (pawana i galiarda) i imitację, na której opiera się renesansowy motet, opisuje też kompendium Formy muzyczne.

Mszę, motet i madrygał, a także chór a cappella, opisuje kompendium Gatunki wokalne i wokalno-instrumentalne, z przykładami i ćwiczeniami.

Te utwory warto znać ze słuchu. Przy każdym podpowiedź, na co zwrócić uwagę. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Polifonia

Równoczesne prowadzenie kilku samodzielnych linii melodycznych.

Imitacja

Powtarzanie motywu przez kolejne głosy, z przesunięciem w czasie.

Kanon

Imitacja ścisła: każdy głos śpiewa tę samą melodię, wchodząc później.

Cantus firmus

Zapożyczona melodia (chorałowa albo świecka), na której opiera się utwór, zwykle w tenorze.

Nota contra notam

Faktura akordowa: wszystkie głosy w tym samym rytmie i z tym samym tekstem.

A cappella

Śpiew bez towarzyszenia instrumentów.

Msza parodiowa

Msza oparta na materiale cudzego utworu wielogłosowego.

Madrygał

Włoska wielogłosowa pieśń świecka do poezji artystycznej.

Madrygalizm

Muzyczne zobrazowanie pojedynczego słowa tekstu.

Tabulatura

Zapis literami i cyframi wskazującymi klawisze lub progi instrumentu.

Consort

Zespół instrumentów w różnych rozmiarach, jednej rodziny (np. viol) albo mieszany.

Wariacje

Forma, w której znana melodia (temat) powraca w kolejnych przekształceniach; w Hiszpanii diferencias.

Preambulum

Krótki utwór wstępny na organy lub lutnię, o swobodnym, improwizacyjnym charakterze.

Faktura

Układ głosów w utworze; w renesansie przede wszystkim polifonia imitacyjna, obok niej homofonia.